بهرهوری تعاریف متفاوتی به خود دیده و تلاشهای زیادی هم در سطح دنیا پیرامون ارتقای آن در سطوح مختلف کلان و خرد انجام پذیرفته است. در آخرین نسخه منتشر شده از استاندارد بین المللی سیستم مدیریت کیفیت، بهرهوری در دو مقوله اثربخشی و کارایی تعریف شده است.
تعریف اثربخشی (effectiveness) برابر میزان تحقق فعالیتها و نتایج برنامهریزی شده درنظر گرفته شده است. در این استاندارد، تعریف کارایی (efficiency) به صورت رابطه میان نتایج بدست آمده با منابع استفاده شده" انجام شده است. بنابراین موقعی می توان از واژه بهره ور برای یک کشور، سازمان و حتی یک فرد استفاده نمود که در عمل بتوان گفت که هر دو پارامتر اثربخشی و کارایی رعایت گردیده است.
در کشور ما موضوع بهره وری سالهاست که در قالب اسناد قانونی و برنامههای دولت مدنظر بوده است. در آخرین سند فرادستی، در ماده پنجم قانون برنامه ششم توسعه، در زمینه بهره وری آمده است که "دستگاه های اجرایی و نیروهای مسلح مكلفند با محور قرار دادن رشد بهره وری در اقتصاد، ضمن اجرایی كردن چرخه مدیریت بهرهوری اقدام نموده و در اقتصاد ملی، رشد بهرهوری را محور قرار دهند".
مطابق اسناد فرادستی، سهم بهرهوری در رشد اقتصادی کشور، برابر 35 درصد در نظر گرفته شده است که به گفته مسئولین کشور، در خوشبینانهترین حالت، این درصد هم اکنون کمتر از 10 درصد میباشد این در حالی است که متوسط این شاخص برای کشورهای عضو سازمان بهره وری آسیایی (APO) برابر 40 درصد میباشد.
از نظر ساختاری نیز در کشور در بالاترین سطح یعنی به صورت یک سازمان ملی مستقل (سازمان ملی بهرهوری) ذیل سازمان اداری و استخدامی کشور، این موضوع مدنظر میباشد.
هدف این نوشتار است، بررسی پاسخ به این سوال است که علی رغم تلاشهای مختلف به لحاظ قانونی، ساختاری، برنامهای و ... چرا موضوع بهرهوری در کشور ما در وضعیت مناسبی قرار ندارد؟ چرا با هزینههای بعضا زیادی که در سالهای گذشته در این زمینه انجام شده و در سطح قانونی نیز پشتیبانی شده ولی بازهم برآیند نظرات کارشناسی اینست که وضعیت محقق شده با هدفگذاری شده، فاصله بسیاری دارد.
پاسخ به این سوالات، نیازمند کار علمی ودقیق است ولی اینجانب به لحاظ تجربهای که از سالهای فعالیت در حوزه توسعه و استقرار سیستمهای مدیریت در سطوح مختلف داشتهام، قصد دارم تاملی بر موضوع "فرهنگ عمومی" جامعه به عنوان یکی از عوامل موثر بر ارتقای بهرهوری در سطح خرد و کلان داشته باشم.
بدین منظور، ابتدا به عبارت گهرباری از مولا علی علیه السلام اشاره مینمایم و بعد از آن چند نکته ای در این باره ارائه مینمایم.
حضرت علی (علیه السلام) میفرمایند:
الْایَّامُ صَحائفُ آجالِکُمْ فَخَلِّدُوها بِاحْسَنِ اعْمالِکُمْ؛ ایام نامههای عمر شمایند، پس آنها را با بهترین کارهایتان جاودانه کنید.
با تامل بر این جمله از کلام امام، چند نکته ای قابل برداشت است.
اول، توجه به عمر انسان که ماهیتا گذرا و در حال سپری شدن است.
دوم، تاکید بر اینکه عمر انسان، کتابی است که برگ برگ آن توسط خود ما نقاشی میگردد و عملا کیفیت آن توسط خود ما رقم میخورد.
سوم، تاکید بر کار خوب و عالی و توجه به اینکه هر برگ عمر ما میتواند با بهترین کار همراه باشد و یا کار معمولی و چه بسا منفی. طبعا اختیار آن با خود ماست.
چهارم، جاودانگی کارِخوب و با ارزش و برخورداری از فرصت رقم زدن این جاودانگی در کتاب عمر ما و به نام ما.
وقتی به نکاتی که از جمله بالا برداشت کردم بیشتر تامل میکنم، در مییابم که میتوان گفت که تاکید این عبارت ناب، بر "بهرهوری" آن هم در سطح تک تک افراد جامعه است. در واقع " فرهنگ بهرهوری" است که مورد تاکید این کلام مولا است.
به نظر میرسد که به مانند بسیاری از حوزهها که لَنگ فرهنگ است، بهرهوری در کشور ما نیز نیازمند پشتیبانی فرهنگی ماست. در اینصورت و با تقویت این مولفه میتوان گفت که مولفههای اثر گذار دیگر نظیر اسناد قانونی پشتیبان، رویهها و دستورالعملها و هزینه کردها و .... اثرگذارتر خواهد بود.
بنابراین تقویت فرهنگ عمومی بهرهوری، با اتکا به منابع بسیار بسیار غنی دینی و فرهنگ اصیل ایرانی- اسلامی ما لازمه جهش در این حوزه است. البته تقویت سایر مولفهها نیز در جای خود حائز اهمیت میباشد.
یاد بگیریم که کار درست انجام دادن و درست انجام دادن کارهای در اختیار هر فرد به مثابه رگههای آبی است که به هم پیوند میخورد و رودخانه خروشان حرکت به سمت پیشرفت و توسعه و آینده درخشان کشورمان را شکل میدهد.
ایّام عمرمان بهره ور، انشاالله
عباس زارع بنادکوکی