به تازگی «سازمان ملی بهرهوری ایران»، سندی را با عنوان «شاخصهای اختصاصی بهرهوری بخشهای اقتصادی» منتشر کرده است که به معرفی تفصیلی فهرستی از شاخصهای بهرهوری به تفکیک هشت بخش اقتصادی به همراه شناسنامه آنها اختصاص دارد. ویرایش نخست از این سند که در هفدهم فروردین ماه سال 1405 انتشار یافته، حاوی اطلاعات مربوط به 75 شاخص اختصاصی بهرهوری است. مروری اجمالی بر محتوای سند یادشده، پرسشها، ابهامات و پیشنهادهایی به شرح زیر را برای این قلم پدید آورد:
- در فرایند تعیین عنوان شاخصهای بهرهوری انتظار میرود که از عبارات و الفاظی همراستا با رویکرد مثبت بهرهوری استفاده شود؛ بنابراین مناسبتر به نظر میرسد که اصطلاحات به کار رفته در برخی از این شاخصها مانند «ضریب اتلاف شبکه توزیع و انتقال گاز»، «تلفات شبکه آبرسانی» و «ضایعات پس از برداشت محصولات کشاورزی» مورد بازنگری قرار گیرند.
- همچنین میتوان واژگانی مانند «افزایش» یا «کاهش» را که در ابتدای برخی عناوین شاخصها وجود دارد (مانند «افزایش تولید نفت خام و گاز از میادین مشترک») حذف نمود.
- آیا به جای شاخصهایی خنثی مثل «سرانه مصرف آب، برق و گاز خانگی» بهتر نیست از مفاهیمی مثبت (مثل «صرفه جویی در مصرف آب، برق و گاز خانگی») استفاده شود؟
- چرا در بخش اقتصادی «آب و برق» به جای تمرکز بر حجم یا ارزش «صادرات دانش فنی و خدمات فنی-مهندسی»، بر «گسترش» صادرات این محصولات و خدمات تأکید شده است؟
- سنجههایی مانند «میانگین طول عمر ماشین آلات صنعتی (و معدنی)» یا «میانگین عمر مفید ساختمان» تا چه اندازه میتوانند به اندازه گیری بهرهوری در بخشهای اقتصادی مرتبط کمک کنند؟
- چنانچه شاخصی مانند «میزان مصرف سوخت در بخش حمل و نقل»، مبنای برنامهریزی در این بخش اقتصادی قرار گیرد، حجم سرمایه گذاریها در این بخش با کاهش شدید نخواهد شد؟
- شاید بتوان عنوان برخی شاخصها مانند «جامعه تحت پوشش دریافت خدمات الکترونیکی دولت» در بخش اقتصادی ارتباطات را به گونهای اصلاح نمود که از شفافیت و دقت بیشتری برخوردار باشند.
- با پذیرش فرض ثابت بودن کیک اقتصاد در هرکدام از بخشها چگونه می توان شاخصهایی مانند «سهم حمل و نقل راه آهن از جابه جایی کل بار زمینی داخلی» را بدون آسیب زدن به بدیلهایی مانند حمل و نقل جادهای دنبال نمود؟
- آیا همانند زیربخش حمل و نقل ریلی که با شاخص «سرعت سفر و سیر بازرگانی راه آهنی» مورد تمرکز قرار گرفته است، نمیتوان یا نباید سایر زیربخشها (شامل حمل و نقل جادهای و هوایی و دریایی) را نیز با رویکرد بهرهوری تحلیل نمود؟
- شاخصی مانند «تولید برق تجدیدپذیر» بیشتر از آنکه معیاری برای اندازهگیری بهرهوری باشد، سنجهای همراستا با رویکرد پایداری زیست محیطی (مدیریت سبز) محسوب میشود.
علاقهمندان میتوانند نسخه کامل سند «شاخصهای اختصاصی بهرهوری بخشهای اقتصادی» را از تارنمای رسمی «سازمان ملی بهرهوری ایران» به نشانی www.npo.gov.ir دریافت نمایند.
تألیف: دکتر هدایت کارگر شورکی