با وجود آنکه فعالیت معدنکاری، یکی از مهمترین پیشرانهای توسعه اقتصادی و تأمین کننده بسیاری از مواد اولیه مورد نیاز در سایر صنایع محسوب می شود، اما این بخش اقتصادی در اغلب مناطق دنیا با چالشهایی پیچیده در حوزه بهرهوری روبروست. برای نمونه، معدنکاری معمولا با تخریب محیط زیست و نارضایتی جامعه محلی همراه است؛ گویا که این صنعت به بهای نابودسازی امید نسلهای آینده و تضعیف توان اکثریت امروز رونق مییابد.
آنچه میتواند این برداشت منفی نسبت به معدنکاری را اصلاح کند، معجزه بهرهوری است. برای آنکه نفوذ نگرش بهرهوری در خرده نظامهای متنوع معدنکاری را درک کنیم، لازم است اجزای مختلف این بخش اقتصادی را به تفکیک مورد تحلیل قرار دهیم. به صورت کلی جریان معدنکاری را میتوان شامل چهار بخش اصلی دانست که عبارتند از:
- اکتشاف: شناسایی ذخایر و اولویتبندی جغرافیایی ظرفیتهای معدنی؛
- استخراج: خارجسازی ذخایر و در دسترس قرار دادن آنها برای انجام عملیات فراوری؛
- فراوری: انجام عملیات فنی از قبیل خردایش و جداسازی به منظور آمادهسازی برای استحصال؛
- استحصال: خالصسازی مواد معدنی فراوری شده و دسترسپذیر کردن قابلیتهای مورد انتظار.
جریان تعالی بخش بهرهوری قادر است که تمامی این اجزای چهارگانه را مورد بهکرد قرار دهد. برخی از شناخته شدهترین راهکارها و ابزارهای بهرهورانه در معدنکاری را می توان بدین شرح معرفی نمود:
- هوشمندسازی: بهرهگیری از فناوریهای نوینی همانند هوش مصنوعی، حسگرها، کلان داده و... می تواند اثری قابل توجه بر کاهش میزان مصرف منابعی همچون انرژی در فعالیتهای معدنکاری (به ویژه اکتشاف و فراوری) اعمال کند. نمونههایی از راهکارهای بهرهورانه بر اساس هوشمندسازی کارکردهای مختلف معدنکاری در قالب کنترل مرکزی وسائل نقلیه (بخصوص بهینهسازی مسیر کامیونهای حمل بار) یا خودکارسازی فرایند خردایش و جداسازی فراوردههای معدنی قابل اشاره هستند.
- نگهداری و تعمیرات: ناکارامدی سازوکارهای نگهداری و تعمیرات در معادن که واجد تجهیزات سرمایهای گران قیمت هستند، باعث می شود هزینههای زیادی به این بنگاهها تحمیل شود؛ بنابراین استقرار سامانههای مکانیزه نگهداری و تعمیرات میتواند بهرهوری سرمایه را در معادن به ویژه در فرایند استخراج بهبود بخشد.
- اقتصاد چرخشی: بالا بودن نسبی میزان ضایعات فعالیت معدنکاری یکی از مسائل بهرهوری در این بخش است که نمونه بارز آن در انبوه باطلههای معدنی قابل مشاهده است؛ ضمن آنکه دفع نامناسب این پسماندها نیز سبب بروز مسائل زیست محیطی میشود. از آنجا که اغلب فراوردههای معدنی، تجدیدناپذیر هستند لازم است راهکارهای مبتنی بر رویکرد اقتصاد چرخشی در فرایندهای معدنکاری (به ویژه فراوری و استحصال) دنبال شوند که نمونههایی از آن در قالب طرحهای بازچرخانی آب و بازیافت باطلهها بروز مییابند.
- انرژیهای تجدیدپذیر: سرمایهگذاری معادن برای تولید انرژی از منابع تجدیدپذیری مانند خورشید و باد میتواند چهره زیستمحیطی فعالیت معدنکاری را زیباتر سازد و انتقادات جوامع محلی در این باره را کاهش دهد. هرچند جریان جهانی برای جایگزینی انرژیهای تجدیدپذیر آغاز شده است، اما با توجه به بالا بودن میزان مصرف انرژی در فعالیتهای معدنکاری ضروری به نظر میرسد که معادن به بنگاههای پیشتاز در این زمینه تبدیل شوند.
تألیف: دکتر هدایت کارگر شورکی