در تعریف واژه آشنای فرهنگ، تعابیر مختلفی ارائه شده است. در نگاهی آکادمیک، فرهنگ به صورت مجموعه ای درهم تافته از عناصری تعریف شده است که دربرگیرنده دانش، دین، هنر، قانون، اخلاقیات، آداب و رسوم و هرگونه توانایی و عادتی باشند که آدمی به عنوان عضوی از جامعه، آن را در تعامل با دیگران به دست می آورد.
از منظر تاریخی، فرهنگ را باید حاصل عادات و رفتارهای دیرمان شده و جاافتاده طی زندگی نسلها در طول تاریخ و در قالب نظام باورهای انسانی تعریف نمود. برخی صاحبنظران نیز در تعریفی موسع و گسترده، فرهنگ را مجموعه ای از مفروضات اساسی می دانند که اولاً به تبیین چگونگی جهان و اینکه چگونه باید باشد، می پردازد؛ ثانیاً این مفروضات بین گروهی از افراد مشترک است و ثالثاً اینکه ادراکات، تفکرات، احساسات و تا حدی رفتارهای آنان را شکل می دهد. در واقع از این منظر، فرهنگ شامل مفروضات اساسی مشترک بین گروهی از افراد است که دربرگیرنده باورها و ارزشهایی است که مبنای رفتارها و اعمال انسانها بوده و راه و روش چگونه زیستن را به آنها نشان می دهد.
صرف نظر از اختلافات موجود در تعریف رسمی فرهنگ، تقریبا تمامی صاحبنظران بر این نکته اجماع دارند که ماهیت و پویایی فرهنگ به شکلی است که تحول در هر عنصر فرهنگی باعث تغییر بلندمدت در سایر عناصر و ارکان نظام اجتماعی و فرهنگی خواهد شد. پدیده بهره وری نیز از دامنه تاثیرپذیری دور نیست و طی پژوهشهای متعدد ثابت شده است که عوامل فرهنگی و اجتماعی از محیط های درون و برون سازمانی بر پدیده بهره وری تاثیر می گذارند. تاثیرگذاری و تاثیرپذیری این دو مفهوم تا حدی است که بعضی صاحبنظران، درتعریف بهره وری بر مفهوم فرهنگ تاکید می کنند و این مفهوم به ظاهر اقتصادی را جلوه ای از فرهنگ می خوانند. در هم تنیدگی موضوعات اقتصادی و اجتماعی، یکی از بارزترین مصادیق خود را در مفهوم بهره وری نشان می دهد و البته این پیوستگی را در کلیت مبانی نظری علم اقتصاد نیز می توان سراغ گرفت. برای نمونه، گفته می شود تفاوت اصلی میان مفاهیم اقتصادی سنتی¬تر مانند رشد در مقایسه با مفاهیم نوینی همچون توسعه در توجه همزمان به ابعاد فرهنگی و اجتماعی جامعه در کنار شرایط مادی و اقتصادی است.
بدین ترتیب، منظور از دیدمان فرهنگی اجتماعی در مکتب بهره وری، توجه ویژه به ملاحظات انسانی و مناسبات بین انسانی در طراحی سازوکارها و نظامهای ارتقای بهره وری است؛ به گونه ای که در کنار مفاهیم و متغیرهای اقتصادی، جنبه های اجتماعی و فرهنگی این پدیده نیز مورد تحلیل و برنامه ریزی قرار گیرد. در چنین فضایی، آنچه تاثیری عمیق بر اثربخشی یا کارایی فعالیتها و برنامه های ناظر بر رشد بهره وری در سطح سازمان و جامعه خواهد داشت، اتمسفر فراگیری است که تمامی عناصر اقتصادی و فنی مرتبط با این پدیده را در بر می گیرد و همچون چتری گسترده، اجزای گوناگون این نظام پیچیده و چندوجهی را پوشش می دهد. دیدمان فرهنگی¬اجتماعی به پدیده بهره وری شامل جریانهای فکری کمتر شناخته شده ای است که می کوشند تا با ابزارهای نرم افزاری و سازوکارهای مغزافزاری، انگیزه فردی و گروهی جوامع انسانی برای پیگیری اهداف فنی و اقتصادی در سپهر بهره وری را ایجاد و تقویت کنند.
به صورت خلاصه باید گفت دیدمان فرهنگی اجتماعی به موضوع بهره وری می کوشد تا از این منظر، نظام ارتقای بهره وری کشور را مورد آسیب شناسی قرار دهد تا مهمترین نقاط قابل بهبود در این زمینه را شناسایی و معرفی نماید. همچنین در ادامۀ مسیر برنامه ریزی فرهنگی¬اجتماعی تلاش خواهد کرد تا مجموعه ای از سیاستهای اجرایی برای غلبه بر این چالشهای فرهنگی¬اجتماعی طراحی کند که پیاده سازی آنها خواهد توانست، نظام ارتقای بهره وری را در کشور به حالتی متوازن و متعادل نزدیک ساخته و دیدگاه های اجتماعی و فرهنگی را نیز در این مسئله وارد نماید تا در کنار تکنیکها و ابزارهای اقتصادی و فنی بتواند ساختاری کارآمد و همه¬جانبه نگر را برای مدیریت بهره وری در عرصه های مختلف فراهم آورد.
* تالیف: هدایت کارگر شورکی