حتّی اگر تا حدّی علمیتخیّلی و شاید بسیار خوشبینانه هم به نظر برسد، بد نیست که در ورای روشهای سنّتی و راهکارهای متعارف برای ارتقای بهرهوری در بخش سلامت و بهبود کارایی بیمارستانها، با چشماندازهای جدید این قلمرو نیز آشنا شویم؛ هرچند در شرایط کنونی شاید نتوان راهکاری عملیاتی برای رسیدن به آن هدف قدیمی در این فضای تازه شناخته شده پیشنهاد داد. محور تشکیلدهندۀ این دیدمان جدید را فناوریهای نوپدیدی تشکیل میدهند که در قالب اصطلاحات تازه معرّفیشدۀ «انقلاب صنعتی چهارم»، «صنعت 0/4» و دیگر مفاهیم مشابه پیشبینی شدهاند.
علاوه بر این، پیشران دیگری که سهمی بالقوّه بنیادین در شکلگیری آیندۀ بهره وری سازمان سلامت دارد، «همگرایی فناورانه» است. به صورت دقیقتر، همگرایی چهار فناوری برتر (شامل نانوفناوری، زیستفناوری، فناوری اطّلاعات و ارتباطات و فناوریهای شناختی) که از آن با عنوان «فناوریهای همگرای انبیک » (تشکیل شده از حرف نخست واژگان لاتین معادل این چهار فناوری) یاد میشود، قلمرویی بدیع را فراروی مشاوران بهرهوری در حوزۀ بهداشت و درمان گشوده است. شاید بتوان این فضای هیجانانگیز را با اصطلاح «انقلاب پزشکی چهارم» یا «پزشکی 0/4» نامگذاری کرد، امّا فارغ از این نامها و القاب بهتر است به معرّفی آثار جریان همگرایی فناورانۀ انبیک بر آیندۀ بهرهوری بیمارستان بپردازیم.
- تحوّل در نظام تشخیص: پیشبینی میشود که در آیندهای نه چندان دور، ناتوانی نسبی بشر در ادراک آگاهانه و زودهنگام از بیماری را همگرایی میان ریزفناوری (نانوفناوری) و زیستفناوری و البته فاوا برطرف خواهد کرد. نانوحسگرهایی که در سرتاسر بدن و در اندامهای مختلف انسان جاسازی شدهاند، به مثابه «آزمایشگاه روی تراشه» فعّالیت خواهند کرد و هرگونه تغییر غیرطبیعی در متغیّرهای مربوط به وضعیت سلامت جسمی و روانی فرد میزبان را در کوتاهترین زمان تشخیص داده و از طریق سازوکارهای مبتنی بر فاوا به پزشک معتمدش اطلاعرسانی میکنند. نباید تعجب کرد اگر این پزشک معتمد، موجودی هوشمند ولی غیرانسانی و چه بسا «هوش مصنوعی» پیچیدهای باشد که به صورت مستمر به بانک اطّلاعاتی جامعی متصل است که سوابق تشخیصی تمامی بیماران در آن ثبت شده و از حافظۀ انسانی هر پزشک باهوشی قدرتمندتر است. بدین ترتیب، بیشتر بیماریها قبل از ایجاد عوارض قابل توجّه، تشخیص داده میشوند و به بهترین روش ممکن که حاصل همفکری تمامی پزشکان انسانی و هوش مصنوعی است، درمان میشود.
- انقلاب در فرایند درمان: فراتر از تحوّلاتی از قبیل «واقعیت مجازی»، «واقعیت افزوده» و «دوراپزشکی» که امروزه نیز امکان اجرای عملیات درمانی و حتی جرّاحی از راه دور را فراهم آورده است، همگرایی فناورانه خواهد توانست با اعزام نانوحسگرها به اندام بیمار، فرایند دارورسانی را به گونهای «فرادقیق» و با کمترین عوارض جانبی اجرا کند. نهضت «پزشکی بازآفرینشی» نیز دیگر وجه جذّاب و هیجانانگیز فرایند درمان بیماری در آینده را تشکیل میدهد که به صنعت تولید «اندامهای یدکی» منجر خواهد شد و تمامی اندامهای فیزیولوژیکی بدن انسان و چه بسا مغز را قابل بازتولید و جایگزینپذیر میسازد.
- بازتعریف مفاهیم: شاید شگفتانگیزترین جنبه از آیندۀ نظام سلامت را زمانی بتوان تصوّر کرد که همگرایی فناوریهای شناختی با سه فناوری دیگر تحقّق یابد و دستاوردهایی چون «ارتباط بیواسطۀ انسان با ماشین» و حتّی «ارتباط بی-واسطۀ انسانها» را رقم بزند. در چنین شرایطی است که تقریباً تمامی مفاهیم شناخته شده و رایج در نظام بهداشت و درمان، تعریفی دیگرگونه و جدید خواهند یافت. انسانهایی را تصوّر کنید که به مدد انبوهی از فناوریهای کاشتنی و افزودنی، از چنان توانمندیهای فیزیکی، ذهنی و اجتماعی برجستهای برخوردار شدهاند که هرگز با قابلیتهای متعارف بشری قابل مقایسه نیستند و با اجزای مکانیکی ترکیب شده با اندامهای زیستی و بازآفرینشی خود مجموعهای همگرا و فوقالعاده را تشکیل دادهاند. آیا چنین موجوداتی را میتوان باز هم انسان خواند یا با مفهوم «ماوراء بشر» مواجه خواهیم بود؛ «سایبورگ»هایی که عمری تقریباً بینهایت (شاید هزاران سال) دارند و بدون نیاز به هر رسانهای (تلفن، تلویزیون، ماهواره و حتّی خط و زبان!) نه تنها کاملترین ارتباط را با همدیگر برقرار میکنند؛ بلکه به کمک فناوری «اینترنت موجودات» قادر خواهند بود با هر موجود زنده و غیرزنده حاضر در محیط دور یا نزدیک تعامل کنند. آیا در چنان دنیایی، تعریف ما از سلامت به همین برداشتهای امروزی و مطابق با استانداردهای این دوران محدود خواهد بود و یا انقلاب جدید ناشی از «تغییر روند تکامل» که بر اساس فناوریهایی چون «مهندسی ژنتیک» و «زیستشناسی مصنوعی» رخ میدهد، فرهنگ واژگان دیگری را در این عرصه باز خواهد کرد؟
این فهرست از پیشبینیها بسیار طولانیتر از آن است که بتوان در این مجال کوتاه تکمیلش کرد؛ شاید همین مقدار برای تلنگر زدن به ذهنهای آماده و پیشتاز در عرصۀ بهرهوری نظام سلامت کافی باشد؛ چراکه اطّلاعات دقیقتر در این باره را میتوان در گزارشهای آیندهپژوهانه در حوزۀ پزشکی نوین سراغ گرفت.
*تالیف: هدایت کارگر شورکی