در راستای معرفی ابزارهای ارتقا بهره وری، در بخش اول،PDCA به عنوان اساس اصلی فرآیند بهبود بهره وری به صورت مختصر معرفی گردید. در بخش دوم روش هایی برای شناسایی مساله معرفی شد.

در این مطلب به روش های بهبود بهره وری اشاره شده و در ادامه ابزارهای مربوطه معرفی می گردد.
بهبود بهره وری از دو طریق حاصل می شود:
- روشی تدریجی (کایزن): کایزن به معنای بهبود و پیشرفت است .هر فرآیندی که در راستای بهبود صورت گیرد، صرف نظر اندازه، می تواند مفید و موثر واقع شود، بنابراین تمامی کارمندان می توانند در این مسیر تاثیرگذار باشند، در نتیجه این فرآیند نیاز به سرمایه گذاری انبوه نداشته و هدف نهایی، پیشرفت در تجمیع بهبودهای کوچک و به تدریج می‌باشد .برای اجرای کایزن می‌توان از تکنیک های ساده ای نظیر 5S،روش های حل مسئله و مدیریت ناب استفاده نمود.
- رویکردی جهشی همراه با نوآوری: خلاقیت و نوآوری فعالیتی چشمگیر است که دارای چالش های بسیار بوده و در نتیجه نیازمند سرمایه گذاری و منابع بیشتری می باشد. با وجود اینکه اثربخشی روش کایزن در طول زمان مشخص می‌شود، فعالیتهای خلاقانه عموماً یکبار و ناگهانی تاثیر خود را بر سیستم می گذارند.

ابزارهای حل مساله
بعد از شناسایی مساله، باید به حل مساله پرداخته شود. برای حل مساله ابزارهایی مورد نیاز است. 7 ابزار مربوطه عبارتنداز:
1- برگه کنترل
2- هیستوگرام
3- نمودار پارتو
4- نمودار علت و معلول
5- نمودار کنترل
6- نمودار تمرکز نقصها
7- نمودار پراکندگی

ابزارهای مدیریتی در راستای رویکرد حل مسئله و تصمیم گیری
علاوه بر 7 ابزار فوق (که به نام ابزارهای قدیمی شناخته می شوند)، ابزارهای جدید دیگری نیز برای حل مساله وجود دارند که بیشتر به عنوان ابزارهای مدیریتی از آنها یاد می شود که برای پیدا کردن مساله، حل مساله و انجام راه حل ها کاربرد دارد. این ابزارها عبارتند از:
1- نمودار همبستگی (خویشاوندی) (Affinity Diagram)
این نمودار توسط یک جامعه شناس ژاپنی به نام کاواکیتا جیرو مطرح شده است و کمک می کند تا با کشف روابط بین ایده ها و نظرات، حجم وسیعی از داده ها با هم ترکیب شوند. این نمودار در مواقعی که حجم زیادی از داده ها وجود دارد با هدف استخراج موضوعات مشترک از آنها استفاده می شود.
2- نمودار روابط (Relation Diagram)
این نمودار وسیله ای قدرتمند برای شناسايي شبكه ارتباطي بين علل مختلف است و کمک می کند تا مهمترین موضوعات مورد توجه قرار گیرند.
3- نمودار ماتریسی (Matrix Diagram)
نمودار ماتريسي، يكي از ابزارهاي ساده و بسيار رايج براي نشان دادن درجه ارتباط بين متغيرهاي مختلف است. در واقع اين ابزار تصوير گرافيكي از ارتباط منطقي بين متغيرهاي مختلف را در اختيار مي گذارد.
4- نمودار درختی (Tree Diagram)
نمودار درختي براي نشان دادن توالي ارتباطات علت و معلول يا نمايش ارتباط بين ابزارهاي گوناگون تا رسيدن به جواب، به كار مي رود. در واقع اين ابزار معمولاً وقتي استفاده مي شود كه بر شناخت فعاليت خاص يا هدفي خاص تمركز وجود دارد و در ضمن پيچيدگي زياد بوده و احتمال فراموش كردن برخي قدمها وجود دارد.
5- دياگرام كماني(نمودار شبكه فعاليتها) (Diagram Arrow)
اين ابزار يكي از ابزارهاي مناسب مديريت براي برنامه ريزي است كه توسط آن مي توان فهميد چه كارهايي بايد انجام گيرد و هر كار توسط چه كسي و در چه زماني برنامه ريزي گردد. در واقع كاربرد نمودار كماني، مشابه شبكه هاي PERT و CPM (ابزارهاي كنترل پروژه) مي باشد با اين تفاوت كه ساده تر بوده و اطلاعات كلي تري را منعكس مي كند.
6- نمودار فرآيند تصميم گيري برنامه (Process decision Program Chart) (PDPC)
هدف اين ابزار، شناسايي مشكلات بالقوه اي است كه در يك فرآيند ممكن است رخ دهد تا با شناسايي آنها بتوان اقدامات پيشگيرانه انجام داد.

*گردآوری و تالیف: رضیه میرجلیلی