یکی از چالشهای اساسی در مباحث مختلف مدیریتی، سرعت بالای تغییرات و تحولات محیط بوده که روشهای مختلفی برای رویارویی با این مساله مطرح است. اثرات عمده این امر بر رقابت و پیچیدگی محیط، سبب شده که سازمانها برای بقا از ابزارهای جدیدی استفاده کنند.

یکی از این ابزارها، نقشه راه است که مسیر رفتن از وضعیت کنونی به مقصد را ترسیم می کند. نقشه راه در حوزه های مختلف کاربرد دارد. یکی از اصلی ترین حوزه ها، حوزه فناوری می باشد که در حالت کلی، ارتباطی بین بازار، محصولات، و فناوریهای مورد نیاز را ایجاد می کند.
از آنجا که نقشه راه فناوری در سطوح مختلف و با اهداف گوناگون قابلیت تدوین دارد دارای الگوهای متفاوتی از نظر منظر و قالب است که در ادامه به معرفی آنها پرداخته شده است. انتخاب الگوی نادرست می تواند از کارآمدی این ابزار توانمند بکاهد.

انواع نقشه راه از نظر هدف
1- برنامه ریزی محصول: این نقشه راه، معروفترین و متداولترین نوع نقشه راه فناوری می باشد که فناوریهای مختلف را به محصولات گوناگون مرتبط می کند. هدف این نوع، وارد کردن فناوری به محصولات تولید شده است.
2- برنامه ریزی قابلیت ها یا خدمات: این نوع از نقشه راه، بیشتر برای سازمانهای خدماتی مناسب می باشد و بر اینکه چگونه فناوری، توانایی ها و قابلیت های سازمان را حمایت می کند، تمرکز دارد. این نوع نقشه راه، بیشتر بر توانایی های سازمان به عنوان پلی بین فناوری و کسب و کار تاکید می کند تا محصولات.
3- برنامه ریزی استراتژیک: این دسته برای ارزیابی های عمومی استراتژیک مناسب می باشد. این نقشه راه، بر توسعه چشم انداز آینده کسب و کار بر حسب بازار، محصول، فناوری، مهارت، فرهنگ و ... تمرکز می کند.
4- برنامه ریزی سرمایه دانش: نقشه راه های این دسته، بر هم راستا کردن سرمایه دانش و ابتکارات مدیریت دانش با اهداف کسب و کار تمرکز دارد. این نقشه راه به سازمان کمک می کند که سرمایه دانش حیاتی خود را با مهارت ها، فنآوری ها، و رقابت های مورد نیاز جهت پاسخ به نیازهای آینده بازار مرتبط سازد.
5- برنامه ریزی دستور کار: این دسته بر اجرای استراتژی تمرکز دارد و بیشتر به برنامه ریزی پروژه مربوط می شود. در این نوع، بر مدیریت توسعه طرح برای نسل های بعدی، نمایش رابطه بین توسعه تکنولوژی و فازهای مختلف طرح تمرکز می شود.
6- برنامه ریزی فرآیند: این نوع نقشه راه، مدیریت دانشی را حمایت می کند که بر محدوده خاصی از فرآیند تمرکز دارد. این نقشه راه به منظور پشتیبانی برنامه ریزی محصول با تمرکز بر جریان دانشی که برای تسهیل موثر و توسعه محصول جدید، در هر دو دیدگاه تاکتیکی و تجاری توسعه یافته است عمل می کند.
7- برنامه ریزی یکپارچه سازی: این نوع نقشه راه بر یکپارچگی و تکامل فناوری ها بر حسب این که چگونه فناوری های متفاوت در داخل یک محصول یا سیستم ترکیب می شوند و یا به شکل فناوری جدیدی در می آیند تمرکز دارد.
8- برنامه ریزی سرمایه گذاری: در این نوع نقشه راه، همه سرمایه گذاری ها برای حوزه مورد نظر بایستی بر روی نقشه راه آورده شده و وابستگی هایی که با سرمایه گذاری های دیگر وجود دارد نمایش داده شود. با توجه به اینکه مبنای سرمایه گذاری چه چیزی می باشد نوع نقشه راه می تواند متفاوت باشد.

انواع نقشه راه از نظر قالب
1- چند لایه: این نوع، متداولترین قالب نقشه راه فناوری می باشد و شامل تعدادی لایه (و زیرلایه) مانند فناوری، محصولات و بازار می باشد. این نقشه راه سبب تسهیل در یکپارچه سازی فناوری در محصولات، خدمات و سیستم کسب و کار می شود و با وجود وابستگی های داخلی اجازه می دهد سیر تکاملی، داخل هر لایه کشف شود.
2- تک لایه: این نوع، زیرمجموعه ای از دسته چندلایه می باشد و بر یک لایه از نقشه راه چندلایه ای تمرکز دارد.
3- میله ای: بسیاری از نقشه های راه به صورت مجموعه ای از میله ها برای هر لایه و زیرلایه نشان داده می شوند. مزیت این روش این است که با ساده کردن و یکی کردن خروجی های مورد نیاز، سبب یکپارچگی نقشه های راه و تسهیل برقرار کردن ارتباط می شود.
4- کلاسیک: نقشه راه کلاسیک فناوری تکامل عناصر را در طول زمان ترسیم می کند. این عناصر، معماری محصول، خدمات یا موضوعی که نقشه راه شده را تشکیل می دهد.
5- جدولی: در بعضی مواقع، کل نقشه راه یا لایه های داخل آن به وسیله جدول نشان داده می شود (عملکرد یا نیازمندی ها در مقابل زمان). این نوع نمایش، اغلب برای موقعیت هایی که عملکرد را به آسانی بتوان کمی کرد یا فعالیت ها را بتوان در دور ه های زمانی خاصی دسته بندی کرد مناسب می باشد.
6- نموداری: مواقعی که عملکرد فناوری یا محصول را بتوان کمی کرد نقشه راه می تواند به صورت نمودار نشان داده شود.
7- متنی: کل نقشه راه یا بخشهایی از آن، میتواند مبتنی بر متن باشد و همان موضوعاتی که در نقشه های راه تصویریِ متداول وجود دارد را شرح دهد.
8- شبکه ای: اغلب گزارش های متنی به نقشه های تصویری کمک کمی می کند. برخی از نقشه های راه، دارای بعد زمان نبوده و تنها مسیر را نشان می دهند. این نقشه ها، می تواند از وضعیت فعلی به آینده برود.
انتخاب الگوی مناسب برای تدوین نقشه راه فناوری دارای اهمیت زیادی است و باید مسائل مختلفی از جمله تطابق نقشه راه با هدف، مورد توجه قرار گیرد و در عین حال قالب مناسب نیز انتخاب شود.

گردآوری: رضیه میرجلیلی