بدون شک امروزه بهره‌وری به یکی از مهم‌ترین چالش‌های اداره کشور تبدیل شده است. عدم تعادل ‌ها و ناترازی های نگران کننده در حوزه های مختلف مانند آب، انرژی، محیط زیست، منابع مالی، و منابع انسانی شواهد روشنی بر وجود بحران بهره وری محسوب می شوند. این بحران نه تنها در سطح کلان دغدغه جدی سیاست گذاران و برنامه ریزان شده، بلکه در سطح سازمانی نیز هم در بخش دولتی و هم خصوصی به طور جدی موضوعیت یافته است.
در سال های اخیر همواره بهره‌وری، در قالب برنامه های مختلف توسعه کشور مدنظر بوده و به تبع آن، برنامه‌ریزی های مختلف، آموزش های متعدد، اقدامات فرهنگ ساز و فعالیت های متنوع دیگری تعریف و اجرا شده است. اما بررسی آنها نشان می دهد که در بیشتر برنامه ها بهره وری عمدتا به صورت بخشی (نظیر انرژی، صنعت، کشاورزی و...) مدنظر قرار گرفته و کمتر به عنوان یک موضوع ریشه دار به آن توجه شده است. در واقع در رویکردهای غالب، عمدتا بجای توجه به علت، به معلول توجه شده است.
با بررسی منابع علمی و بهره مندی از نظر صاحبنظران، ریشه های اصلی نابهره وری در سه عنوان "قیمت گذاری دولتی"، قوانین و مقررات" و "کیفیت منابع انسانی" قابل معرفی است.
1- نظام قیمت گذاری
قیمت گذاری دستوری در بسیاری از حوزه‌ها، ریشه نابهره‌وری است. مثال‌هایی از این ریشه‌ی مهم را می‌توان در تمامی حوزه‌ها به وفور نام برد. صنعت خودرو، کالاهای اساسی، سوخت، انرژی و ... از نمونه حوزه‌هایی است که قیمت گذاری دستوری باعث ایجاد نارضایتی‌های گسترده در بین ذی‌نفعان مختلف شده و بحران‌های نابهره‌وری را ایجاد نموده است.
2- قوانین و مقررات
یکی دیگر از مهم‌ترین ریشه‌های نابهره‌وری در کشور، قوانین و مقرراتی است که متاسفانه درحوزه‌های مختلف، بحران‌زا بوده‌است. نامناسب بودن قوانین و مقررات، تعدد بالا، تغییرات و اجرایی نامناسب از وجوه مختلف قابل ذکر برای این ریشه‌ی بحران زا است.
3- کیفیت منابع انسانی و مدیریت
شاید بتوان یکی از مهم‌ترین ریشه‌های نابهره‌وری در کشور را در کیفیت نامناسب منابع انسانی و مدیریت دانست. از یک طرف، بهره‌وری پایین آموزشی در مدرسه و دانشگاه و همچنین نظام ناکارآمد در حوزه مهارت افزایی متناسب با نیازهای روز، توزیع نامناسب نیروی انسانی کارآمد و مهاجرت نخبگان را می‌توان از جمه دلایل پایین آمدن کیفیت منابع انسانی در کشور دانست و از طرف دیگر، سطح پایین کیفیت مدیریت و مدیران در بسیاری از حوزه‌ها، سطوح تصمیم‌گیری و اجرا را آنچنان نازل ساخته که در بسیاری از حوزه‌ها موجب حیرت کارشناسان گردیده است. بسیاری از بحران‌هایی که امروزه در حوزه انرژی، اتلاف موادغذایی، هدررفت آب در کشاورزی و .... شاهد هستیم به خاطر توان پایین کارشناسی و مدیریت است که به موقع هشدارها را درک نکرده تا به بحران تبدیل گردیده است.

دکتر محمد صالح اولیاء
استاد مهندسی صنایع دانشگاه یزد- رئیس هیئت مدیره سامان آوران توسعه