چرایی
اگر بهره وری را شیوه ای خاص از نگرش به جهان بدانیم که باعث شکل گیری سبک زندگی متفاوت و متمایز خواهد شد، لازم به نظر می رسد که از سنین آغازین زندگی چنین تفکری را بیاموزیم و تمرین کنیم. از این رو آموزش بهره¬وری به کودکان می تواند به پرورش نسلی بهره ور و کارامد در آینده کمک کند. در واقع، برای آنکه کارکنان، مدیران و شهروندانی بهره ور داشته باشیم، لازم است که برای آموزش بهره وری به کودکان سرمایه گذاری و برنامه ریزی کرده باشیم.
چالش ها
از یک سو نمی توان انتظار داشت که کودکان ما مفاهیم نسبتاً پیچیده مرتبط با بهره وری را به سادگی درک کنند و از طرف دیگر، تبدیل کردن این آموزه های معمولاً خسته کننده به مطالبی که مورد پسند نوجوانان قرار بگیرد، امری دشوار به نظر می رسد. به بیان دیگر، اغلب کودکان، علاقه ای به شنیدن یا درگیر شدن با تعالیم خشک بهره وری ندارند؛ ضمن آنکه فراگیری چنین مفاهیمی برای بسیاری از آنها کاری طاقت فرسا محسوب می شود که به راحتی پذیرای آن نخواهند شد.
راهکارها
برای غلبه بر این چالشها و به منظور تسهیل جریان آموزش بهره وری به کودکان می توان چهار راهبرد هم افزا و مکمل را به صورت همزمان دنبال نمود:
- الف) الگوسازی: والدین و معلمان را باید اصلی ترین منبع الگوبرداری کودکان به شمار آورد؛ بنابراین هرچه رفتارهای این دو گروه، بهره ورانه تر باشد، احتمال آنکه فرزندان هم به بهره وری گرایش پیدا کنند، بیشتر خواهد شد. خواه ناخواه، سبک زندگی پدر و مادرها تعیین کننده میزان آشنایی کودکان با تفکر بهره وری است؛ علاوه بر آنکه شخصت و رفتار معلمان و مربیان مدرسه نیز انگیزه آنها برای پذیرش آموزه های بهره وری را تحت تأثیر شدید قرار می دهد. اگر در محیط مدرسه، رفتارهایی بهره ورانه مانند مدیریت زمان و رعایت برنامه های درسی نهادینه شده باشد و اگر در محیط خانواده، مصرف صحیح آب و انرژی یا عدم اتلاف غذا و زمان توسط والدین به نمایش گذاشته شود، می توان امیدوار بود که نسلی بهره ور پرورش یابد.
- ب) بازی وارسازی: علاقه ذاتی نوجوانان به بازی را می توان اهرمی قدرتمند برای انگیزه مند کردن آنها به منظور ورود به فضای آموزش های بهره وری قلمداد نمود. انتقال مفاهیم مرتبط با سبک زندگی بهره ورانه از طریق رسانه مهیج بازی، سرعت یادگیری فرزندانمان را چندین برابر خواهد کرد و ماندگاری این آموزه ها در ذهنشان را افزایش می دهد. طراحی بازی های دوست داشتنی در قالب فردی یا گروهی، فیزیکی یا رایانه ای، متناسب با سنین و علایق کودکان و نوجوانان، راهبردی دقیق برای جذب این گروه از مخاطبان آموزش های بهره وری است.
- ج) هنر و ادبیات: انتقال مفاهیمی مانند بهره وری به خردسالان از طریق رسانه های هنری و ادبی مانند موسیقی، شعر، داستان، نمایش و... میان بری مطمئن برای جذب پایدار آنان به این فضای فکری شناخته می شود. گرایش ناخوداگاه آنان به محتوای ارائه شده از طریق این گونه ابزارها باعث خواهد شد که اهداف نظام آموزش بهره وری به خوبی محقق شود. هنر و ادبیات بستری مناسب برای ایجاد خلاقیت های اثربخش فراهم می آورد که به یاری آنها می توان کودکان را به صورتی مطمئن به سمت بهره وری گرایش داد.
- د) مهارت آموزی غیرمستقیم: به جای آنکه آموزه های بهره وری را به صورت مستقیم و با روش های سنتی به ذهن کودکان بیاموزیم، مناسبتر به نظر می رسد که مهارت های مرتبط با این سبک زندگی را در آن ها تقویت کنیم. در واقع، پرورش آن دسته از مهارت های زندگی (یا مهارت های نرم) که به موضوع بهره وری ارتباط دارند، می تواند به صورت عملی سطح مهارت بهره وری در آنها بهبود بخشد. برخی از محوری ترین مهارت های نرم مرتبط با مفهوم بهره وری از این قرارند:
o مدیریت زمان: کودکان باید بیاموزند که از زمان خود به گونه ای اثربخش استفاده کنند تا برای انجام تکالیف درسی یا دیگر وظایف خود دچار کمبود وقت نشوند. تدوین برنامه های روزانه و هفتگی به همراه ابتکاراتی مانند ارائه پاداش وقت شناسی از سوی والدین یا مربیان می تواند مهارت مدیریت زمان را در آنها تقویت کند.
o برنامه ریزی: فرزندان ما نیاز دارند که مهارت برنامه ریزی را در زندگی فرابگیرند. آنها باید بتوانند برای فعالیتهای درسی یا حتی سرگرمی خود هدفگذاری نموده و اقدامات ضروری برای تحقق آن اهداف را پیش بینی کنند. در سطوح بالاتر، توان برآورد منابع مالی و اطلاعاتی ضروری برای اجرای برنامه ها نیز از آنها انتظار می رود.
o کار گروهی: لازم است متناسب با سن و توانایی های کودکان و نوجوانان، مسئولیت هایی در خانه و مدرسه به آنها محول شود تا بکوشند در تعامل با دیگر اعضای خانواده و کلاس آنها را انجام دهند. تعریف مأموریت های مشترک یا پروژه های گروهی در انجام تکالیف درسی نیز مهارت کار جمعی را در آنان تقویت خواهد کرد که به نهادینه شدن رفتارهای بهره ورانه در آنها کمک می کند.
o سایر مهارت ها: در کنار موارد فوق، مهارتهای دیگری نیز هستند که فرزندانمان با برخورداری از آنها می توانند حرکت به سمت زندگی بهره ورانه را با قدرت و سرعت بیشتری آغاز کنند. توانایی برقراری ارتباطات اثربخش با دیگران، صبر و شکیبایی، امیدواری و مثبت اندیشی، خلاقیت، حل مسئله و تصمیم گیری، حفظ سلامت جسمی و روانی، نظم و ترتیب و همچنین هوش هیجانی و مدیریت استرس از این دست مهارتهای مرتبط با بهره وری به شمار می آیند.
نتیجه گیری
همه والدین دوست دارند که فرزندانشان در زندگی موفق باشند و برای تحقق چنین آرزویی حاضرند فداکاری و سرمایه گذاری کنند. به نظر می رسد یکی از عوامل کلیدی در دستیابی به این موفقیت بهره وری باشد که لازم است برای آشناسازی کودکان با چنین مفهومی و نهادینه سازی رفتار بهره ورانه در سبک زندگی آنان از سالهای نخست زندگیشان برنامه ریزی و اقدام کرد. در واقع، با پرورش مهارتهای بهره وری و تشویق عادات بهره ورانه در فرزندانمان می توانیم جامعه آینده را بهره ورتر از آنچه امروز هست، بسازیم. بهره برداری خلاقانه از ظرفیت رسانه هایی مانند بازی، هنر و ادبیات برای پرورش مهارتهای نرم مرتبط با بهره وری از قبیل مدیریت زمان، برنامه ریزی، هوش هیجانی، کار گروهی و مسئولیت پذیری در کنار الگوسازی برای کودکان از طریق بروز رفتارهای ملموس بهره ورانه از سوی والدین و معلمان، مجموعه ای از راهبردهای کلیدی برای تسهیل و تسریع روند آشناسازی و متعهدسازی آینده سازان این سرزمین نسبت به سبک زندگی بهره ورانه هستند.
پیشنهادها
اهمیت موضوع بهره وری در نظام های اقتصادی از یک سو و ضرورت سرمایه گذاری برای پرورش مهارت بهره وری در کودکان امروز که شهروندان، کارکنان و مدیران آینده خواهند بود، از سوی دیگر چنین ایجاب می کند که مسئولان نظام اداری و مدیریت توسعه شهر و کشورمان برای این موضوع خطیر و سرنوشت ساز همتی درخور نشان دهند. برخی از کاربردی ترین پیشنهادها در این قلمرو بدین ترتیب قابل طرح هستند:
- از کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان انتظار می رود موضوع حساس بهره وری را به محورهای تمرکز خود به منظور تولید محتوای آموزشی با رویکرد هنری و ادبی بیفزاید و عرضه محصولاتی متناسب با سن و علاقه فرزندان این سرزمین را در قالب کتاب، سرود، موسیقی، بازی و از این دست تولیدات فکری به نحوی مؤثر دنبال کند.
- وزارت آموزش و پرورش نیز می تواند پویش ملی بهره وری را در سطح مدارس کشور راه اندازی کند تا دانش آموزان در تمامی سطوح و مقاطع تحصیلی، متناسب با نیازها و توانمندی های خود با این جریان ملی همراهی کنند و با مشارکت در برنامه های فرهنگی هنری قابل اجرا در این پویش گسترده سطح نگرش، دانش و مهارت خود را در عرصه بهره وری بهبود بخشند.
- به سازمان بهزیستی کشور نیز پیشنهاد می شود برنامه های مهارت آموزی ویژه خانواده ها را با هدف ایجاد الگوهایی قابل اعتماد برای فرزندان در زمینه اعمال رفتارهای بهره ورانه به گونه ای برنامه ریزی و اجرا کند که والدین به ویژه مادران قادر باشند تربیت آینده سازان کشور را در مسیر بهره وری به درستی هدایت کنند. آنها باید علاوه بر آنکه خودشان رفتارهای بهره ورانه را در زندگی و در معرض دید فرزندانشان اجرا می کنند، بتوانند با طرح درخواستهای مناسب یا اعمال واکنش های صحیح، انگیزه کودکان و نوجوانان برای گرایش به سمت سبک زندگی بهره ورانه را تأمین نمایند.