بهره وری به عنوان یکی از کلیدیترین شاخصهای توسعه یافتگی جوامع و سازمانها دارای ابعاد متعدد و متنوعی است و نباید آن را مقوله ای تک بعدی و صرفاً دارای ماهیت اقتصادی یا حتی مدیریتی به شمار آورد.
شاهد این گزاره را می توان انبوهی از مطالعات علمی معتبر دانست که طی آنها پژوهشگران در فهرست عوامل موثر بر این مفهوم چندوجهی، متغیرها و عناصر پرتعدادی را برشمرده اند که در گروه های مختلف اقتصادی، سیاسی، اجتماعی-فرهنگی، سازمانی-مدیریتی، شخصی و... قابل دسته بندی هستند. در این میان، به نظر می رسد که بیشترین تمرکز محققان بر ابعاد اقتصادی و مدیریتی بهره وری بوده است و سایر ابعاد این پدیده کمتر مورد تحلیل یا پژوهش قرار گرفته است. به صورت خاص، جنبه های فرهنگی-اجتماعی نظام ارتقای بهره وری را باید یکی از مغفول ترین ابعاد موضوع دانست که به صورتی نظاممند و اثربخش مورد توجه پژوهشگران و نظریه پردازان قرار نداشته و از این رو در محافل اجرایی نیز کمتر مورد استناد و برنامه ریزی قرار گرفته است؛ در حالیکه گفته می شود تمامی مفاهیم اقتصادی دارای ارتباط تنگاتنگ با بسترهای فرهنگی و اجتماعی هستند.
اهمیت و ضرورت نگاه آسیب شناسانه به نظام ارتقای بهره وری با رویکرد فرهنگی-اجتماعی را می توان به این واقعیت نسبت داد که روندهای جهانی از گرایش مکاتب مدیریت توسعه به موضوعات اجتماعی و فرهنگی حکایت دارند و به صورت ویژه گفته می شود که در قرن بیست و یکم، توجه به نقش عوامل اجتماعي و فرهنگي در رشد اقتصادی و توسعه منطقهاي از جایگاهی ویژه برخوردار شده است؛ به طوری که توجه به مبانی فرهنگی و اجتماعی، امروزه به عنوان یکی از کلیدی ترین ارکان فرایند توسعه اقتصادی محسوب می شود. این اهمیت و ضرورت در بیشتر کشورها نیز تا حد زیادی ادراک شده است؛ به صورتی که تهیه پیوست فرهنگی-اجتماعی برای پروژه های بزرگ اقتصادی و عمرانی به الزامی در نظام برنامه ریزی توسعه تبدیل شده و توجه به ملاحظات اجتماعی و فرهنگی برای طرحهای اقتصادی در هر سه مرحله اصلی شامل برنامه ریزی، عملیات و بهره برداری مورد تاکید قرار گرفته است. در بیان اهمیت دیدمان اجتماعی و فرهنگی در مکتب بهره وری لازم است به این نکته نیز اشاره شود که اصولاً در طول تاریخ تمدن بشر، تحولات اجتماعی و فرهنگی، مبنای تحولات اقتصادی بوده اند؛ به طوریکه در تاریخ اروپا نیز چنین ثبت شده است که تحولات فرهنگی و اجتماعی در قرون چهاردهم تا هجدهم رخ داده اند و به دنبال آن در قرن نوزدهم و بیستم، تحولات اقتصادی به وجود آمده اند.
با وجود این، به نظر می رسد اهمیت این موضوع در نظام جمهوری اسلامی ایران، بسیار فراتر از تلاش های صورت گرفته تاکنون باشد؛ چراکه رهبر معظم انقلاب نیز طی سالهای اخیر و به دفعات زیاد بر آسیب شناسی فرهنگی علوم انسانی و اجتماعی به ویژه مدیریت و اقتصادی تأکید داشته اند و مصداق بارز این تأکیدات می تواند لزوم آسیب شناسی فرهنگی-اجتماعی پدیده های اقتصادی و مدیریتی از قبیل بهره وری باشد. با وجود این، به نظر می رسد طراحان و مجریان پروژه های بهره وری در سطوح سازمانی، استانی و حتی ملی، توجه چندانی به این جنبه از مفهوم بهرهوری نداشته اند که البته شاید دلیل این وضعیت را بتوان ناملموس بودن بیشتر مفاهیم مرتبط با این جنبه از پدیده بهره وری دانست که سنجش، ارزشگذاری و مدیریت آن را دشوار و به نظر برخی غیرممکن ساخته است. شاید دلیل دیگر چنین شرایطی را بتوان به این واقعیت تلخ نسبت داد که اصولاً مقوله فرهنگ در ادبیات توسعه اقتصادی کشورمان کمتر مورد توجه قرار داشته است؛ در حالیکه در بسیاری دیگر از جوامع، تحلیل های اجتماعی همواره جزئی جداناشدنی از تحلیل های اقتصادی به شمار می آیند و حتی موسساتی مانند بانک جهانی شرط اعطای تسهیلات مالی به کشورها را تحلیل و ارزیابی اجتماعی و فرهنگی پروژه ها و برنامه های توسعه اقتصادی معرفی کرده اند.
*تالیف: هدایت کارگر شورکی